Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ireland theo thể chế quân chủ lập hiến với thủ tướng đảm nhiệm vị trí đứng đầu chính phủ. Đây là hệ thống chính trị đa nguyên với sự ủy thác một phần quyền lực cho xứ Scotland, xứ Wales và Bắc Ireland. Đây là hệ thống tam quyền phân lập, hành pháp, lập pháp và tư pháp. Cả ba quyền này hòan tòan độc lập, không bị sức ép của bất cứ quyền nào.

Cơ cấu chính quyền này (còn gọi là Hệ thống Westminster) được áp dụng tại các nước khác như Canada, Ấn Độ, Úc, New Zealand, Singapore, Malaysia và Jamaica, là những quốc gia thuộc khối liên hiệp Anh.

Hiến pháp

Hiến pháp Anh là hiến pháp bất thành văn, cấu thành bởi các qui ước, luật lệ cùng những nhân tố khác.

Các nền tảng của hệ thống Anh có truyền thống từ các học thuyết về chủ quyền của Quốc hội, theo đó các đạo luật được thông qua bởi Quốc hội là nguồn tối cao của pháp luật.

Quốc hội có thể thay đổi hiến pháp bằng cách thống qua các tu chính án. Tuy nhiên, điều này có nghĩa rằng các quyền cá nhân có thể bị xói mòn theo thời gian của luật mới, nhưng không thể xảy ra ở nơi có một hiến pháp bằng văn bản hạn chế quyền hạn của chính phủ (ví dụ như hiến pháp Mỹ).

Một số người vẫn còn tranh luận liệu các nguyên tắc chủ quyền quốc hội còn hợp lệ không. Một lý do là Vương quốc Anh là một thành viên của Liên minh châu Âu (EU), và vì vậy một số chủ quyền Quốc hội đã được chuyển giao cho Liên minh châu Âu.

Quốc hội Anh cũng đã ký Hiến chương Nhân quyền và đã có trường hợp mà các tu chính án của quốc hội đã bị đảo ngược bởi tòa án.

Nhiều người Anh lên tiếng là đã đến lúc các quyền của công dân Anh được ghi nhận trong một hiến pháp thành văn.

Nguyên thủ quốc gia

Nguyên thủ quốc gia, trên lý thuyết cũng như trên danh nghĩa nắm quyền lực hành pháp, tư pháp và lập pháp, là Vương quyền Anh, hiện nay là Nữ hoàng Elizabeth II. Song, kể từ năm 1689 khi ban hành Đạo luật Declaration of Rights, quyền lực tối thượng này không còn thuộc về vua Anh, mặc dù nhà vua vẫn được công nhận là nguyên thủ quốc gia.

Dù vây, vương triều Anh vẫn duy trì nhiều quyền lực, trong đó có quyền bổ nhiệm một công dân Anh vào chức vụ Thủ tướng, quyền triệu tập và giải tán Quốc hội bất cứ lúc nào nhà vua muốn. Trong thực tế, Thủ tướng là lãnh tụ phe đa số ở Viện Thứ dân, và Quốc hội chỉ bị giải tán theo đề nghị của thủ tướng, điều này cũng phù hợp với hiến pháp bất thành văn hiện hành.

Chính quyền trung ương

Thủ tướng và nội các hành xử một số quyền khác của hoàng gia như bổ nhiệm bộ trưởng và tuyên chiến, với sự phê chuẩn của Nữ hoàng.

Ngày nay, vương quyền chỉ còn thủ giữ vai trò nghi lễ, dù vẫn còn duy trì ba quyền căn bản: quyền được tư vấn, quyền tư vấn và quyền cảnh cáo. Do đó, Thủ tướng vẫn phải có các phiên họp mật hằng tuần để nghe Nữ hoàng bày tỏ quan điểm của mình.
Hành pháp

Chính phủ thi hành các chức năng hành pháp của đất nước trên danh nghĩa của Vương quyền, vì trên lý thuyết, quyền hành pháp thuộc về hoàng gia. Nhà vua bổ nhiệm thủ tướng theo những qui định chặt chẽ. Thủ tướng tuyển chọn bộ trưởng để lãnh đạo các bộ ngành của chính phủ. Có khoảng hai mươi bộ trưởng cao cấp được chọn để tham gia Nội các.

Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Quốc hội có quyền bãi nhiệm chính phủ, qua một nghị quyết bất tín nhiệm.

Chính quyền địa phương

Vương quốc Anh được phân chia theo các mô hình hành chính địa phương khác nhau với các chức trách riêng biệt. Những đơn vị hành chính này lại được chia nhỏ thành xã ở vùng quê và phường ở đô thị.

Chính quyền địa phương chịu trách nhiệm trong các sự vụ như quản lý giáo dục, vận tải công cộng, và quản trị đất công. Chính quyền cũng thường tham gia vào các vấn đề quản trị cộng đồng.

Phường có hội đồng phường, trong một số khu vực được gọi là hội đồng thị trấn hoặc thành phố, cấu thành bởi các nghị viên dân cử. Tại các phường nhỏ, việc điều hành theo thể thức dân chủ trực tiếp.

Hiện tồn tại hai hình thái chính quyền địa phương phổ biến rộng rãi nhất tại Anh Quốc: hệ thống cũ với cấu trúc hai cấp, và hệ thống mới với cấu trúc thống nhất. Hệ thống cũ có Hội đồng Quận (District Council) và Hội đồng Hạt (County Council). Hội đồng Quận chịu trách nhiệm thu gom rác, cấp phép qui hoạch và gia cư. Hội đồng Hạt đảm trách các sự vụ như giáo dục, dịch vụ xã hội, vận chuyển công cộng và một vài chức năng địa phương khác.

Chính quyền thống nhất – hiện hữu trên khắp xứ Tô Cách Lan, xứ Wales, Bắc Ái Nhĩ Lan và một số khu vực thuộc xứ Anh – có cấu trúc hành chính một cấp bằng cách sáp nhập hội đồng quận và hội đồng hạt thành một đơn vị thống nhất.
Tại Luân Đôn, hiện hữu một hệ thống hành chính độc đáo có cấu trúc hai tầng, theo đó quyền lực được chia sẻ giữa các hội đồng quận và Chính quyền Đô thị Luân Đôn dưới sự lãnh đạo của một thị trưởng dân cử.

Lập pháp

Quốc hội là trung tâm của hệ thống chính trị và cũng là định chế lập pháp tối cao. Chính phủ được hình thành từ quốc hội và chịu trách nhiệm trước quốc hội. Quốc hội theo chế độ lưỡng viện gồm có Viện Thứ dân và Viện Quý tộc. Cần lưu ý rằng chính phủ được thành lập không phải bởi nghị quyết của quốc hội nhưng bởi sự ủy nhiệm của vương triều.

Viện thứ dân (Hạ viện)

Ở Anh các đơn vị bầu cử có dân số tương đương nhau (được ấn định bởi Ủy ban Địa giới), mỗi đơn vị bầu chọn một dân biểu. Có tất cả là 646 đơn vị bầu cử.

Cơ chế bầu cử chọn một đại diện cho một đơn vị bầu cử đã giúp hình thành hệ thống lưỡng đảng hiện hành. Thông thường, quốc vương ủy nhiệm cho nhân vật nhiều quyền lực nhất ở Hạ viện thành lập chính phủ.

Viện quí tộc (Thượng viện)

Viện Quý tộc (Thượng viện) trước đây là một thiết chế cấu thành bởi các nhà quý tộc có quyền thế. Hiện nay, những cải cách vẫn đang tiến hành đã biến nơi này thành một tập hợp gồm các thành viên có quyền thế tập, các giám mục của Giáo hội Anh Quốc và các thành viên được bổ nhiệm (quý tộc trọn đời nhưng không truyền chức cho hậu duệ để những người này có thể gia nhập viện quý tộc). Viện Quý tộc xem xét các đạo luật được thông qua bởi Viện Thứ dân, có quyền đưa ra những tu chính cũng như có quyền phủ quyết hay trì hoãn. Viện Quý tộc chỉ được trì hoãn các đạo luật trong thời hạn mười hai tháng. Tuy vậy, quyền phủ quyết này bị giới hạn bởi tập quán và bởi Bộ Luật Quốc hội.

Viện Quý tộc cũng là tòa kháng án chung thẩm của Liên hiệp Vương quốc Anh, mặc dù trong thực thế chỉ có một nhóm nhỏ thành viên Viện Quý tộc tham gia các vụ xét xử. Đạo luật Cải cách Hiến pháp năm 2005 phác thảo kế hoạch thành lập Tối cao Pháp viện Liên hiệp Vương quốc Anh để thay thế vai trò của Viện Quý tộc.

Tư pháp

Quan Chưởng ấn (The Lord Chancellor) là người đứng đầu tư pháp tại Anh và xứ Wales, bổ nhiệm thẩm phán cho các tòa hình sự trên danh nghĩa của vương triều. Quan Chưởng ấn đảm nhiệm các chức trách trong cả ba nhánh của chính quyền – hành pháp, lập pháp và tư pháp. Đây là nét đặc thù trong các nền dân chủ của thế giới hiện đại. Tuy nhiên, Đạo luật Cải cách Hiến pháp năm 2005 dời bỏ nhiều quyền hạn của chức danh này để trao cho các chức danh khác trong chính quyền Anh Quốc bằng cách thành lập chức vụ Bộ trưởng Hiến pháp Sự vụ, trong khi đó một phần trong các chức trách của quan chưởng ấn tại Viện Quý tộc được giao cho Chủ tịch Viện Quý tộc.

Bầu cử

Không giống các quốc gia châu Âu khác, Liên hiệp Vương quốc Anh sử dụng hệ thống phổ thông đầu phiếu theo đó ứng cử viên nào được phiếu nhiều nhất sẽ làm dân biểu, và một đại biểu cho một đơn vị bầu cử.

Trong lịch sử, chính trường Anh quốc bị chi phối bởi hệ thống lưỡng đảng, mặc dù hiện nay có ba chính đảng đang kiểm soát hệ thống chính trị tại đây. Lúc đầu, Bảo thủ và Tự do là hai chính đảng thống trị chính trường, nhưng Đảng Tự do sụp đổ vào đầu thế kỷ 20 và được thế chỗ bởi đảng Lao động. Trong thập niên 1980, các đảng viên Tự do sáp nhập với đảng Dân chủ Xã hội để thành lập thành lập đảng Dân chủ Tự do, có đủ thực lực để được xem là một chính đảng lớn. Còn có các chính đảng nhỏ hơn tham gia vào các cuộc tuyển cử. Trong số này có vài đảng giành được ghế tại Quốc hội.

Ưu điểm

1. Chính phủ chịu trách nhiệm trước quốc hội và quốc hội chịu trách nhiệm trước tòan dân.
2. Dân biểu là đại diện chân chính và có quyền phát biểu thay mặt cho người dân.
3. Dân biểu đại diện cho mọi thành phần xã hội vì vậy chính phủ được tin tưởng là làm tròn các vấn đề quan trọng.
4. Hệ thống chính trị đựơc tin tưởng thông qua việc bỏ phiếu tự do, tự do ngôn luận, và mọi người đều bình đẳng trước pháp luật.
5. Bình đẳng trong việc tham gia vào hệ thống chính trị đang phát triển thông qua Đạo luật House of Lords 1999.
6. Các dự án luật phải được đọc ít nhất là 3 lần trước khi được trình lên Quốc hội.
7. Hệ thống tư pháp được điều hành bởi những người làm không lương. Vì làm không lương nên họ thường là những người có một niềm đam mê cho lĩnh vực này và/hoặc công bằng hơn trên những quyết định của họ.
   (8) Vương quyền được tư vấn bởi Hội đồng cơ mật, trong đó bao gồm các cựu chính trị gia và những người nỗi tiếng trong cộng đồng.
8. Không giống như Mỹ giới tính và tôn giáo không đóng một vai trò quan trọng trong hệ thống bầu cử hoặc thành viên của ngành lập pháp.
9. Chính quyền địa phương có bộ phận chuyên môn cho các ngành về giáo dục, chất thải, nhà ở, v.v…
10. Giáo dục ở Anh tương đối là bình đẳng. Các trường công và trường học được tài trợ nhà nước cạnh tranh lành mạnh, tuy nhiên sinh viên tốt nghiệp từ các trường được tài trợ của nhà nước có xu hướng được chấp nhận hơn trên trường chính trị.

Khuyết điểm

1. Thủ tướng không do dân bầu mà được chọn bởi các đảng phái chính trị lớn nhất trong Quốc hội vào thời điểm đó.
2. Thủ tướng có thể bị bãi nhiệm bởi Quốc hội bất cứ khi nào.
3. Sự bất ổn trong chính phủ liên quan đến các đảng phái làm cho các chính phủ làm việc không hiệu quả. Các đảng phái có xu hướng mất quá lâu để lớn lên và nếu họ sụp đổ trong lúc lớn lên, toàn bộ hệ thống chính trị phải chịu đựng trong khi họ xây dựng lại.
4. Vua hoặc Nữ hoàng là nghi lễ đơn giản. Họ không có quyền lực chính trị.
5. Quốc hội không chỉ phục vụ Anh, nó phục vụ toàn bộ Vương quốc Anh, trong đó bao gồm 4 quốc gia khác nhau.
6. Anh không có một Hiến pháp thành văn mà chỉ dựa trên truyền thống, phán quyết của tòa, luật phổ thông và thực hành.
7. Pháp luật hơi khác nhau ở từng vùng của Vương quốc Anh.

——————–

Phỏng theo:
(1) Hệ thống Chính Trị Anh Quốc
(2) What are the strengths and weaknesses of the UK constitution?.